Thể thơ, vần và nhịp

1. Gọi tên thể thơ là một việc ĐẾM, không phải việc nhớ

Câu hỏi mở đầu phần Đọc hiểu gần như bài nào cũng là "Xác định thể thơ của văn bản trên". Câu ấy chỉ 0,5 điểm nhưng là câu mất điểm oan nhiều nhất, vì phần lớn học viên trả lời bằng cảm giác: thấy thơ ngắn thì đoán ngũ ngôn, thấy dài thì đoán tự do. Ta bỏ hẳn lối đoán đó. Gọi tên thể thơ là một chuỗi thao tác đếm, làm đúng thứ tự thì không cần thuộc bài thơ nào vẫn trả lời được.

• Thao tác 1 — đếm tiếng của từng dòng, đếm hết cả bài. Mỗi chữ viết rời là một tiếng. Từ láy như "lơ phơ", "le te" là hai tiếng, không phải một. Ghi số tiếng ra lề: 6, 8, 6, 8...
• Thao tác 2 — nhìn dãy số vừa ghi. Dãy lặp đều thì bài thơ có thể thơ cố định; dãy nhảy lung tung thì là thơ tự do. Đây là chỗ quyết định, và nó chỉ tin được khi ta đã đếm hết bài.
• Thao tác 3 — xem tiếng cuối dòng nào bắt vần với tiếng nào. Vần xác nhận lại kết luận ở thao tác 2: lục bát bao giờ cũng có một tiếng gieo vần nằm giữa dòng tám tiếng.
• Thao tác 4 — với thơ bảy tiếng, đếm thêm số dòng của cả bài. Bốn dòng là hướng tứ tuyệt, tám dòng là hướng bát cú, số dòng khác hai con số đó thì chỉ được gọi là thơ bảy tiếng.

2. Bảng nhận dạng bảy thể thơ hay ra đề

3. Vần — bốn cặp khái niệm, đừng lẫn

Đề chỉ hỏi bốn cặp sau, và cặp nào cũng nhận ra được bằng mắt, không cần cảm nhận.

• Vần chân và vần lưng. Tiếng hiệp vần đứng cuối dòng thì gọi là vần chân. Tiếng hiệp vần nằm giữa dòng thì gọi là vần lưng. Thể lục bát dùng cả hai: tiếng thứ sáu của dòng bát là vần lưng, tiếng thứ tám của dòng bát là vần chân. Thấy một tiếng ở giữa dòng bắt vần với tiếng cuối dòng trên, gần như chắc chắn đó là lục bát.
• Vần bằng và vần trắc. Tiếng hiệp vần mang thanh ngang hoặc thanh huyền thì là vần bằng; mang thanh sắc, hỏi, ngã, nặng thì là vần trắc. Vần bằng làm câu thơ trải ra, ngân dài; vần trắc làm câu thơ gãy, dứt khoát. Ví dụ 8020 biên soạn cho thấy sức nặng của vần trắc: "Đá dựng bên đường vách dốc đứng / Gió tạt ngang vai buốt cả lưng".
• Vần liền và vần cách. Hai dòng kề nhau cùng vần thì là vần liền; hai dòng cách nhau một dòng mới cùng vần thì là vần cách. Thơ tám tiếng hiện đại rất hay gieo vần cách theo khổ bốn dòng, kiểu dòng 2 vần với dòng 4.
• Vần chính và vần thông. Vần chính trùng khít phần âm, như "sen - chen". Vần thông chỉ gần nhau, như "vàng - xanh". Gặp vần thông thì đừng vội kết luận bài thơ không gieo vần.

4. Nhịp — mặc định là gì, phá nhịp báo hiệu điều gì

Mỗi thể thơ có một cách ngắt nhịp mặc định, ghi ở cột cuối bảng trên. Nhịp mặc định không phải luật cứng, nó là cái nền để ta nhận ra chỗ nhà thơ cố ý làm khác. Chỗ làm khác ấy mới là thứ đề hỏi. Ba dấu hiệu phá nhịp nhìn thấy được ngay trên trang giấy:

• Dấu câu đặt giữa dòng. Một dấu phẩy hay dấu chấm giữa dòng buộc người đọc dừng lại đúng chỗ đó, dù nhịp mặc định không dừng ở đó. Đây là dấu hiệu chắc chắn nhất.
• Dòng thơ bị bẻ ngắn bất thường giữa một bài mà các dòng khác đều dài. Dòng ngắn ấy hút hết sự chú ý về phía nó.
• Một cụm từ được tách riêng bằng dấu gạch ngang. Nhịp bị hẫng một quãng, thường ứng với chỗ cảm xúc đổi chiều.

Khi nêu tác dụng của việc phá nhịp, ta nói theo công thức hai vế: nhịp đổi từ ... sang ..., nhờ đó câu thơ dựng được cảm giác ... Nói "nhịp thơ linh hoạt, uyển chuyển" là nói suông, barem không tính điểm.

5. VÌ SAO cách đọc này đúng

Thể thơ trong tiếng Việt được định nghĩa bằng ba thứ đo đếm được: số tiếng mỗi dòng, cách gieo vần, cách phối thanh. Không có định nghĩa nào dựa vào nội dung hay cảm xúc. Vì vậy một bài thơ nói về mùa thu, một bài nói về chiến tranh vẫn có thể cùng một thể thơ. Đếm là cách đi thẳng vào định nghĩa, còn cảm nhận là đi vòng qua chỗ định nghĩa không nhắc tới.

6. KHI NÀO cách đọc này HỎNG

• Thơ tự do có một khổ bảy tiếng đều nhau. Nếu chỉ đếm khổ đầu rồi kết luận, ta gọi nhầm thành thất ngôn. Chữa: quét hết bài, chỉ cần một dòng lệch số tiếng là cả bài thành tự do.
• Thơ tám tiếng bị gọi thành thơ tự do. Người đọc thấy dòng thơ dài, không thấy khuôn quen thuộc như lục bát nên đoán là tự do. Chữa: đếm, thấy mọi dòng đúng tám tiếng thì gọi là thơ tám tiếng, đây là một thể có tên hẳn hoi.
• Thơ bảy tiếng tám dòng nhưng không có niêm, không có đối. Gọi ngay là thất ngôn bát cú Đường luật là vội. Nếu đề chỉ trích một đoạn, cách trả lời an toàn và vẫn đúng là "thơ bảy tiếng". Chỉ khi kiểm được cả niêm, luật, đối, vần mới hạ bút chữ "Đường luật".
• Lục bát biến thể. Có dòng lục bảy tiếng hoặc dòng bát chín tiếng, vần vẫn giữ đúng luật lục bát. Đây vẫn là lục bát, không phải tự do — vần là căn cứ mạnh hơn số tiếng ở trường hợp này.

7. Barem ăn cái gì

• Câu 0,5 điểm hỏi thể thơ: chỉ cần một câu, gọi đúng tên thể là đủ điểm. Không cần giải thích, không cần dẫn chứng. Viết dài không được cộng thêm, mà viết dài lại dễ nói sai một ý rồi bị trừ.
• Câu 0,5 điểm hỏi cách gieo vần hoặc cách ngắt nhịp: phải có hai bộ phận — gọi tên (vần chân, vần lưng, nhịp 4/3...) và chỉ ra bằng chứng cụ thể trong văn bản (tiếng nào vần với tiếng nào, dòng nào ngắt ở đâu). Thiếu bằng chứng thì mất một nửa.
• Câu 1,0 điểm hỏi tác dụng của nhịp hoặc vần: viết khoảng bốn đến sáu dòng, đủ hai ý. Ý thứ nhất mô tả hiện tượng có thật trên văn bản. Ý thứ hai nói hiệu quả cụ thể với người đọc.

8. Bộ câu hỏi tự đặt khi gặp một đoạn thơ lạ

• Dòng đầu có mấy tiếng? Các dòng sau có giữ đúng con số đó không?
• Dãy số tiếng của cả bài lặp theo cụm nào, hay không lặp theo cụm nào?
• Tiếng cuối các dòng, tiếng nào bắt vần với tiếng nào? Có tiếng nào ở giữa dòng bắt vần không?
• Tiếng hiệp vần mang thanh bằng hay thanh trắc?
• Trong bài có dấu câu nào nằm giữa dòng không? Có dòng nào ngắn bất thường không?
• Nếu là thơ bảy tiếng, cả bài có bao nhiêu dòng? Hai cặp giữa có đối nhau không?