Hai chương trước dạy viết. Chương này dạy thứ quyết định xem những gì đã học có kịp hiện ra trên giấy hay không: quản lí 120 phút. Đây là chỗ nhiều học viên mất điểm oan nhất — không phải vì không biết viết, mà vì viết xong câu 1 thì còn 30 phút cho câu đáng 4,0 điểm.
| Phần | Điểm | Số câu | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| I. Đọc hiểu | 4,0 | 5 câu tự luận ngắn | bám một ngữ liệu ngoài SGK in ngay trong đề |
| II. Viết — câu 1 | 2,0 | 1 đoạn khoảng 200 chữ | thường gắn với chính ngữ liệu ở phần I |
| II. Viết — câu 2 | 4,0 | 1 bài khoảng 600 chữ | nghị luận xã hội hoặc nghị luận văn học |
Tổng 10,0 điểm trong 120 phút. Hai con số đáng nhớ: một điểm đổi được 12 phút, và câu 2 đáng bằng cả phần Đọc hiểu.
Cách chia trên bám đúng trọng số điểm. Kiểm lại: Đọc hiểu 4,0 điểm được 25 phút; đoạn 2,0 điểm được 20 phút; bài 4,0 điểm được 60 phút. Bài 600 chữ được nhiều thời gian hơn phần Đọc hiểu dù cùng 4,0 điểm, vì nó đòi cả khâu lập dàn ý và khâu viết dài — đây là điều chỉnh có chủ ý, không phải sai sót.
Năm phút đầu không viết gì. Đọc trọn cả đề, gạch chân lệnh đề của cả ba phần, và ghi bốn mốc giờ ra góc giấy nháp. Năm phút này thường được đền lại gấp nhiều lần, vì nó chặn được lỗi lạc đề — lỗi đắt nhất trong cả bài thi.
Không phải vì nó dễ, cũng không phải vì đề in nó ở trên. Lí do thật: câu 1 phần Viết thường bám chính ngữ liệu của phần Đọc hiểu. Làm xong năm câu đọc hiểu là đã đọc kỹ ngữ liệu ba bốn lượt, đã gọi tên được biện pháp tu từ, đã xác định được chủ đề — toàn bộ vốn liếng cho đoạn 200 chữ. Đảo thứ tự nghĩa là phải đọc kỹ ngữ liệu hai lần ở hai thời điểm khác nhau, tức trả giá bằng thời gian.
Có nên đảo thứ tự bao giờ không? Gần như không. Trường hợp duy nhất tạm chấp nhận được là khi thí sinh đọc đề và thấy câu 2 rơi đúng vào một chủ đề mình rất chắc, khi ấy có thể ghi nhanh ba luận điểm ra nháp trước rồi quay về làm Đọc hiểu. Ghi ba luận điểm mất chừng hai phút; viết cả bài trước thì mất mốc.
Ghi ra góc nháp ngay phút đầu tiên: phút 30 — xong Đọc hiểu; phút 50 — xong đoạn 200 chữ; phút 110 — xong bài 600 chữ; phút 120 — nộp. Ghi bằng giờ thật trên đồng hồ phòng thi, không ghi "phút thứ 30" vì lúc căng thẳng không ai trừ nhẩm được.
Luật cắt. Đến mốc mà chưa xong thì cắt phần đang viết, không mượn giờ của phần sau. Lí do nằm ở barem: điểm trong một câu là điểm giảm dần — 100 chữ đầu của một đoạn ăn nhiều điểm hơn hẳn 100 chữ cuối, vì chúng chứa luận điểm và dẫn chứng, còn phần cuối thường là chỗ triển khai thêm. Mượn 15 phút của câu 4,0 điểm để làm đẹp câu 2,0 điểm gần như luôn lỗ.
| Tình huống | Việc phải làm |
|---|---|
| Còn 35 phút, chưa viết câu 2 | Rút xuống hai đoạn thân bài thay vì ba, giữ nguyên mở bài và kết bài. Bài đủ bố cục vẫn giữ được tiêu chí hình thức và một phần triển khai. |
| Còn 15 phút, chưa viết câu 2 | Viết mở bài ngắn, một đoạn thân bài có dẫn chứng, một câu kết. Khoảng 250 chữ. Vẫn hơn hẳn việc bỏ trắng. |
| Còn 5 phút, bài 600 chữ đang dở | Dừng ngay, viết một câu kết bài. Bài có kết bài được đánh giá khác hẳn bài đứt giữa chừng. |
| Đọc hiểu còn hai câu chưa làm, đã tới phút 30 | Ghi ý chắc chắn nhất cho mỗi câu bằng một hai dòng rồi chuyển phần. Câu đọc hiểu bỏ trắng chắc chắn 0 điểm, còn câu trả lời ngắn vẫn có cơ hội được nửa điểm. |
Dàn ý cho câu 2 chỉ cần ba luận điểm và những chữ sẽ trích, viết bằng gạch đầu dòng, mất khoảng bốn phút. Đó là mức vừa đủ để chặn lỗi trùng luận điểm — lỗi mà nếu phát hiện lúc đã viết nửa bài thì không còn thời gian sửa.
Đừng viết dàn ý thành câu văn hoàn chỉnh. Nhiều học viên làm vậy và mất tới 15 phút, tức viết bài hai lần: một lần ở nháp, một lần ở giấy thi. Giấy nháp không được chấm.
Hỏng thứ nhất: mốc giờ ghi rồi nhưng không nhìn. Ghi bốn mốc mất mười giây, nhưng nếu không ngước lên đồng hồ thì chúng vô dụng. Thói quen cần luyện ở nhà: mỗi khi viết xong một phần thì nhìn đồng hồ, đó là hai giây rẻ nhất trong cả buổi thi.
Hỏng thứ hai: cắt nhầm chỗ. Khi phải rút ngắn, thứ bị cắt phải là đoạn thân bài thứ ba, không phải mở bài hay kết bài. Bài thiếu một luận điểm vẫn là một bài hoàn chỉnh; bài không có kết bài thì bị đọc thành bài chưa xong, và tiêu chí hình thức mất trọn.
Hỏng thứ ba: dùng mười phút cuối để viết thêm. Viết thêm vào một bài đã đủ ý gần như không tăng điểm, vì phần thêm thường là diễn giải lại. Mười phút ấy dùng để soát thì thu về được nhiều hơn — chi tiết ở bài sau.
Năm phút đọc đề, hai mươi lăm phút Đọc hiểu, hai mươi phút đoạn 200 chữ, sáu mươi phút bài 600 chữ, mười phút soát. Cộng lại vừa đúng một trăm hai mươi phút.
Bắt đầu 7h30. Đọc đề xong 7h35. Xong Đọc hiểu ở phút thứ ba mươi, tức 8h00. Xong đoạn 200 chữ ở phút thứ năm mươi, tức 8h20. Xong bài 600 chữ ở phút một trăm mười, tức 9h20. Nộp bài 9h30. Bốn mốc cần ghi là 8h00, 8h20, 9h20 và 9h30.
Vì đồng hồ treo trong phòng thi hiển thị giờ thật, không hiển thị số phút đã trôi. Ghi "phút thứ 50" thì mỗi lần muốn kiểm, thí sinh phải lấy giờ hiện tại trừ đi giờ bắt đầu — một phép tính nhỏ nhưng làm trong lúc đang căng thẳng thì rất dễ nhầm, và nhầm mười phút là đủ hỏng cả kế hoạch.
Bốn con số 8h00 · 8h20 · 9h20 · 9h30 viết ở góc trên giấy nháp, chữ to, nhìn một cái là thấy. Việc này mất mười giây và chặn được lỗi tốn kém nhất trong phòng thi là tụt giờ mà không biết mình đang tụt.
Ghi mốc rồi nhưng không bao giờ ngước lên đồng hồ. Rất nhiều thí sinh làm đúng bước ghi và bỏ hẳn bước nhìn, nên bốn con số ấy chỉ còn là trang trí. Thói quen phải luyện ở nhà: viết xong mỗi phần thì nhìn đồng hồ một lần, đúng một lần, rồi viết tiếp.
Ba mươi lăm phút, trong đó phải trừ ba phút lập dàn ý rút gọn và ba phút cuối để soát nhanh. Còn khoảng hai mươi chín phút để viết. Với tốc độ viết trung bình, hai mươi chín phút cho ra khoảng bốn trăm đến bốn trăm rưỡi chữ, không phải sáu trăm.
Cắt đoạn thân bài thứ ba, giữ nguyên mở bài, hai đoạn thân bài và kết bài. Đây là chỗ nhiều thí sinh chọn sai: họ cắt kết bài vì nghĩ kết bài chỉ là thủ tục. Nhưng bài thiếu một luận điểm vẫn là một bài hoàn chỉnh về bố cục, còn bài không có kết bài thì bị đọc thành bài chưa xong và mất trọn tiêu chí hình thức.
Giữ luận điểm mạnh nhất và đoạn phản biện. Lí do: hai luận điểm thuận cùng chiều thì luận điểm thứ hai chỉ củng cố thêm, còn đoạn phản biện đem lại một tầng lập luận khác hẳn và là chỗ tiêu chí sáng tạo được trả điểm. Bỏ phản biện để giữ hai luận điểm thuận là bỏ đúng phần đắt.
Mở bài năm mươi chữ, mỗi đoạn thân bài khoảng một trăm bốn mươi chữ, kết bài năm mươi chữ. Vừa viết vừa liếc đồng hồ ở ranh giới mỗi đoạn. Không quay lại sửa câu chữ giữa chừng — sửa câu tốn thời gian mà đổi lại rất ít điểm so với việc viết cho hết ý.
Bài khoảng bốn trăm ba mươi chữ, đủ năm phần theo bố cục thu nhỏ, có hai luận điểm trong đó một là phản biện. Bài như vậy vẫn có thể đạt khoảng hai phần ba số điểm của câu, trong khi bài viết dở dang ba đoạn rồi đứt thì thấp hơn hẳn.
Bẫy tâm lí ở đây là cố viết đủ sáu trăm chữ cho bằng người khác, rồi hết giờ khi đang giữa đoạn thân bài thứ ba. Bài đứt giữa chừng mất cả kết bài lẫn phần đánh giá, và người chấm không có cách nào cho điểm cho những ý còn nằm trong đầu thí sinh.
Viết dàn ý thành câu văn hoàn chỉnh nghĩa là viết bài hai lần: một lần ở giấy nháp, một lần chép lại ở giấy thi. Giấy nháp không được chấm, nên toàn bộ mười một phút chênh lệch là mất trắng. Với ngân sách sáu mươi phút cho câu 2, mất mười một phút tương đương mất gần một phần năm thời gian.
Bạn A gần như chắc chắn không lạc đề và không trùng luận điểm, vì đã nghĩ rất kỹ. Vấn đề là mức độ chắc chắn ấy có thể đạt được với chi phí thấp hơn nhiều.
Dàn ý chỉ cần làm hai việc: chặn lỗi lạc đề và chặn lỗi trùng luận điểm. Cả hai việc ấy được giải quyết bằng ba gạch đầu dòng ghi ba luận điểm cộng vài chữ sẽ trích. Chạy phép thử đảo thứ tự trên ba gạch đầu dòng đó mất thêm ba mươi giây. Viết thành câu văn hoàn chỉnh không chặn thêm được lỗi nào mới.
Cách của bạn B tốt hơn. Chuẩn dàn ý trong phòng thi: ba gạch đầu dòng cho ba luận điểm, mỗi gạch kèm hai đến ba chữ sẽ trích hoặc một dẫn chứng, tổng cộng bốn phút. Thời gian tiết kiệm được dồn hết vào phần thân bài, nơi barem trả nhiều điểm nhất.
Bẫy ngược lại nguy hiểm không kém: bỏ hẳn dàn ý để viết thẳng cho nhanh. Khi ấy lỗi trùng luận điểm thường chỉ lộ ra lúc đã viết tới đoạn thân bài thứ hai, và thí sinh đứng trước hai lựa chọn đều tệ — hoặc viết tiếp một đoạn thừa, hoặc gạch bỏ nửa trang. Bốn phút bỏ ra để không bao giờ rơi vào tình huống ấy là một khoản đầu tư rẻ.